Przejdź do treści
środa, 18 listopada 2026
Kontakt do redakcji: 690 680 960 [email protected]
Wiadomości z Lublina i regionu
Kontakt do redakcji 690 680 960 [email protected]

Bohaterska śmierć Jana Gilasa. Dziś rocznica największego niemieckiego nalotu na Lublin

Już 1 września 1939 roku nad Lublinem pojawił się pierwszy niemiecki samolot zwiadowczy, a pierwszy atak lotniczy, którego głównym celem była Lubelska Wytwórnia Samolotów, nastąpił dzień później. Lecz to właśnie bombardowanie z 9 września zapisało się najtragiczniejszymi zgłoskami w historii miasta.

Zmasowany atak niemieckich bombowców nastąpił rano, przed godz. 10.00, koncentrując się przede wszystkim na centrum Lublina – w okolicach Starego Miasta oraz ulic: Narutowicza, Kapucyńskiej, Szopena, Kościuszki i Krakowskiego Przedmieścia. Wtedy właśnie w kamienicy, w której mieściła się fryzjernia Ostrowskiej, zginął poeta Józef Czechowicz. Poważnie uszkodzony został także budynek magistratu, w którym śmierć poniosło ponad 40 osób. Wśród nich był bohaterski woźny Jan Gilas.

Jedna z niemieckich bomb trafiła w dach ratusza, przebiła strop i wpadła do wewnątrz, ale nie wybuchła. Właśnie wtedy Jan Gilas, nie bacząc na śmiertelne niebezpieczeństwo, rzucił się na bombę, chwycił ją i wyniósł z budynku. Niestety, będąc już na schodach przed ratuszem, na skutek ogromnego wysiłku doznał zawału serca i zmarł na miejscu.

Znajdujące się w archiwum Urzędu Miasta znane zdjęcie leżącego przed magistratem mężczyzny przedstawia właśnie bohaterskiego woźnego Jana Gilasa, który trzyma bombę w objęciach. Swoim czynem starał się on ocalić wiele ludzkich istnień, gdyż właśnie 9 września 1939 roku – jak pisze Wanda Śliwina, autorka wydanego w 1947 roku zbioru „Legendy i opowiadania lubelskie” – przypadał dzień wypłaty i w magistracie znajdowało się wiele osób, zwłaszcza w pomieszczeniu kasy. Autorka twierdzi, iż woźny złapał bombę w ręce po przebiciu przez nią stropu II i I piętra, a dopiero potem ją wyniósł. Inny świadek relacjonuje, że bomba wręcz spadła na pana Jana, ale na szczęście nie eksplodowała. Obydwie wersje nie wydają się jednak prawdopodobne, zważając na wysokość z jakiej spadał pocisk, na jego wagę oraz na miejsce, w którym śmierć zastała ofiarnego woźnego.

Sprawę tę poruszył także swego czasu „Kurier Lubelski” (21.03.2011 r.), przybliżając ją słowami Haliny Danczowskiej, autorki książek i artykułów poświęconych przeszłości Lublina: „Jedną z najbardziej dramatycznych historii tego dnia są losy woźnego magistratu Jana Gilasa. Jedna z bomb, które spadły na ratusz, nie wybuchła. Gilas próbował ją usunąć z budynku. Zmarł na serce wynosząc tę bombę. W archiwach udało się odnaleźć dokładną datę jego śmierci. Akt zgonu mówi o godzinie 10, dnia 9 września 1939 roku”.

A wszystko to rozegrało się w dwa dni po 38. rocznicy urodzin Jana Gilasa, który świętował tę uroczystość 7 września (w dokumencie wydanym przez władze carskie guberni lubelskiej widnieje data zgodna z obowiązującym wówczas kalendarzem juliańskim: 25 sierpnia 1901 roku).

We wrześniu 2013 r., na forum dyskusyjnym „Gazety w Lublinie”, były lubelski dziennikarz Janusz Malinowski zgłosił inicjatywę nadania jednej z lubelskich ulic imienia Jana Gilasa – człowieka, dla którego poczucie obowiązku wobec miasta i zaangażowanie w wypełnienie tego obowiązku były ważniejsze niż ryzyko utraty życia. Niestety, pomimo wielokrotnych apeli w tej sprawie, kierowanych z łamów forum pod adresem władz miasta – zarządu i radnych oraz prośby o pomoc do redakcji „Gazety w Lublinie”, nikt z adresatów apeli nie odpowiedział na nią.

Ale inicjatywa ta odżyła pod koniec listopada 2016 roku, kiedy to zawiązał się społeczny komitet, który po zebraniu ponad półtora tysiąca podpisów lublinian popierających pomysł upamiętnienia bohaterskiego woźnego przedwojennego lubelskiego magistratu, wniósł pod obrady Rady Miasta projekt uchwały w sprawie uhonorowania jego pamięci. W skład dziesięcioosobowego Społecznego Komitetu na rzecz ulicy Jana Gilasa weszli przedstawiciele świata kultury, nauki i mediów oraz działacze społeczni. Przewodniczącym został inicjator przedsięwzięcia, znany lubelski publicysta Janusz Malinowski.

Członkowie komitetu, uwzględniając fakt, iż bohaterski czyn woźnego miał miejsce w ratuszu, postulowali, aby imię Jana Gilas nadać fragmentowi ulicy Bernardyńskiej, a konkretnie odcinkowi pomiędzy Krakowskim Przedmieściem, a placem Wolności, który był wyraziście oddzielony od reszty ulicy Bernardyńskiej i nie znajdowało się przy nim zbyt wielu obiektów wymagających zmiany adresu.

Po wielu perturbacjach związanych z lokalizacją ulicy z nową nazwą dopiero zdecydowane poparcie dla starań komitetu wyrażone przez Prezydenta Miasta Lublin dr Krzysztofa Żuka, który publicznie zadeklarował, iż Jan Gilas będzie mieć w Lublinie swoją ulicę, sfinalizowało wielomiesięczne starania społeczników.

24 maja 2018 roku ówczesny fragment ulicy Bernardyńskiej – od deptaka Krakowskiego Przedmieścia do ul. Koziej – przemianowany został na ulicę Jana Gilasa. Legendarny woźny z ratusza w Lublinie ma zatem od tego czasu swoją ulicę. Tabliczkę z nazwą odsłoniła wzruszona rodzina patrona – która na tę uroczystość przyjechała z Francji i z Krakowa.

– Pomimo wielu trudności, a czasami nawet kłód rzucanych pod nogi – wspominał wówczas Janusz Malinowski – Społeczny Komitet na rzecz ulicy Jana Gilasa dopiął swego i wspólnie z Prezydentem Lublina Krzysztofem Żukiem oraz dwoma wnukami Jana Gilasa odsłoniliśmy tabliczkę z nazwą ulicy, noszącą od tego dnia imię bohaterskiego woźnego lubelskiego magistratu, który poświęcając swoje życie ocalił – być może – wiele istnień ludzkich. Uważamy, że jakkolwiek fragment maleńkiej uliczki w centrum Lublina honoruje już w pewien sposób Jana Gilasa, to postać ta zasługuje na znaczniejsze upamiętnienie.

Jak się okazuje, przedmiotowa działalność lubelskich społeczników nie została definitywnie zakończona wraz z przywieszeniem tabliczki z nazwą ulicy, która władze miasta obiecały wzbogacić pamiątkową tablicą.

– Chcielibyśmy – kontynuuje dziś Janusz Malinowski – aby w przyszłości stanął w Lublinie pomnik tego autentycznego bohatera, którego czyn nie ma precedensu w skali kraju. Dzięki upamiętnieniu Jana Gilasa nazwą uliczki postać ta jest coraz bardziej znana, bo popularyzowana m.in. przez przewodników turystycznych, którzy relacjonują tę niezwykłą historię uczestnikom oprowadzanych po mieście wycieczek. W ten sposób wyróżnia się całe nasze miasto, którego dzieje (oprócz słynnej „czarciej łapy”, będącej wszakże tylko legendą) zawierają tak niesłychane zdarzenie jak spontaniczny bohaterski czyn prostego człowieka, który – można rzec, parafrazując znany tytuł literacki – bombie się nie kłaniał. Uważamy, że czyn Jana Gilasa powinien znaleźć swoje odbicie na pomniku, który byłby odzwierciedleniem słynnego zdjęcia Ludwika Hartwiga i przedstawiał leżącego człowieka trzymającego w objęciach bombą lotniczą – dodaje.

(fot. Archiwum Lubelskie\tekst Leszek Mikrut)

7 komentarzy

  1. Luka
    Odpowiedz

    To był gościu. Co niektórzy „ważni” powinni się kłaniać.

  2. Sulcia
    Odpowiedz

    Dzięki dr Żukowi ,no, no drugi bohater opowiadania

  3. edek
    Odpowiedz

    wymazać kaczyńskiego wpisać Gilasa

  4. Marian
    Odpowiedz

    Niesamowity wyczyn „zwykłego” człowieka. Dobrze, że piszecie o tym a także o dziadostwie i ubóstwie umysłowym władzy.

  5. kraulista
    Odpowiedz

    Oby więcej takich materiałów na lublin112.

  6. Witold Janusz
    Odpowiedz

    Bohater. Ale taki prawdziwy, a nie jakieś dziady zbowidowskie.

  7. Kuba
    Odpowiedz

    Jeden bohater, którego udało się ocalić od zapomnienia.
    Ilu pozostaje anonimowych?
    Teraz moda na promowanie leśnej bandyterki, a nie takich bohaterów.

Dodaj komentarz

Masz coś do dodania? Podziel się swoją opinią.

Dbaj o kulturę dyskusji. Publikując komentarz, akceptujesz regulamin komentarzy.

Z kraju

Kraj

Prezydent zawetował ustawę o bezpieczeństwie w sieci. Decyzja wywołała polityczną burzę

Prezydent Karol Nawrocki zawetował ustawę wdrażającą unijny Akt o usługach cyfrowych (DSA). Przepisy miały umożliwić skuteczniejsze reagowanie na nielegalne treści publikowane w internecie, w tym materiały dotyczące wykorzystywania seksualnego dzieci, groźby, oszustwa czy nawoływanie do nienawiści. Głowa państwa podpisała jednocześnie sześć innych ustaw.

41 komentarzy
Kraj

Kierwiński ostro uderzył w autora zawiadomienia na policjantów. „Jesteśmy z Was dumni”

Marcin Kierwiński zabrał głos w sprawie zawiadomienia złożonego do prokuratury na policjantów, którzy podczas krwawego zamachu w Krakowie użyli broni palnej i powstrzymali uzbrojonego napastnika. Minister spraw wewnętrznych i administracji nie krył oburzenia. Zwrócił się bezpośrednio do autora doniesienia, a funkcjonariuszom podziękował za odwagę.

21 komentarzy
Kraj

Już 11 osób zatrzymanych po tragedii w Krakowie. Policja reaguje na groźby kolejnych ataków

Liczba osób zatrzymanych w związku z publikowaniem niepokojących treści po tragicznym zamachu w Krakowie wzrosła do 11. Jak poinformowała rzeczniczka Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji Karolina Gałecka, zatrzymani mają od 15 do 68 lat. Funkcjonariusze w całym kraju monitorują internet, reagując na wpisy gloryfikujące sprawcę tragedii oraz groźby przeprowadzenia kolejnych ataków.

7 komentarzy

Lubelski biznes

Lubelski biznes

Nowy klub sportowy w Lublinie. Sześć kortów do padla ma być gotowych już w grudniu

Lublin zyska nowe miejsce dla miłośników aktywności fizycznej. W dawnej Galerii Lubelskiej przy Al. Witosa 6 powstaje klub PROPADEL, w którym do dyspozycji graczy będzie sześć kortów do padla. Otwarcie zaplanowano na grudzień 2026 roku. W przyszłości obiekt może zostać rozbudowany, a jego twórcy chcą przyciągnąć zarówno doświadczonych zawodników, jak i osoby, które dopiero zamierzają spróbować swoich sił w tej dyscyplinie.

2 komentarzy
Lubelski biznes

Ściany już stoją. Tak powstaje dziesiąty McDonald’s w Lublinie

Ściany nowej restauracji McDonald’s przy SKENDE SHOPPING w Lublinie już stoją. Do naszej redakcji trafiły zdjęcia i nagrania z drona dokumentujące postępy budowy. Według wcześniejszych zapowiedzi lokal ma przyjąć pierwszych gości w grudniu 2026 roku.

24 komentarzy
Lubelski biznes

ZDiTM w Lublinie wyróżniony w konkursie „Pracodawca Roku 2025”

Zarząd Dróg i Transportu Miejskiego w Lublinie otrzymał wyróżnienie w kategorii Instytucja Publiczna w konkursie „Pracodawca Roku 2025”. Doceniono działania związane z warunkami pracy, rozwojem zawodowym pracowników oraz aktywizacją zawodową mieszkańców.

17 komentarzy
Lubelski biznes

Dziewięć firm z Lubelskiego na TechCrunch Disrupt 2026. Szansa na inwestorów i kontrakty

Dziewięć małych i średnich przedsiębiorstw z województwa lubelskiego uczestniczy w TechCrunch Disrupt 2026 w San Francisco. Rozpoczynające się dziś, 13 października, targi dają firmom z branż nowoczesnych technologii, IT i sztucznej inteligencji szansę na pozyskanie inwestorów oraz nawiązanie międzynarodowej współpracy.

1 komentarz
Lubelski biznes

Nowy TK Maxx w Lublinie. Otwarcie z Karoliną Gilon już 22 października

22 października o godz. 9 w Centrum Handlowym Felicity w Lublinie zostanie otwarty nowy sklep TK Maxx. Wydarzenie poprowadzi Karolina Gilon, a na klientów czekać będzie m.in. konkurs „Czerwony Wieszak” z kartami upominkowymi o wartości do 700 zł.

1 komentarz
Lubelski biznes

Trzy medale dla Perły. Lubelskie piwa znów docenione przez ekspertów

Lubelska Perła znów ma powody do świętowania. Piwa z Browaru Perła - Browary Lubelskie zdobyły trzy medale w konkursie Good Beer International 2026. Wśród nagrodzonych znalazły się zarówno tegoroczna nowość, jak i piwa dobrze znane miłośnikom lubelskiego browaru.

30 komentarzy

Polityka

Polityka

Czarzasty chce ukarania Telewizji Republika. Skierował oficjalny wniosek do KRRiT

Marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty wystąpił do Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji o wszczęcie postępowania w sprawie nałożenia kary pieniężnej na Telewizję Republika. Powodem są materiały dotyczące tragicznych wydarzeń w Krakowie z 7 listopada 2026 roku. W ocenie marszałka niektóre wypowiedzi emitowane przez stację naruszały dobre imię funkcjonariuszy Policji.

41 komentarzy
Polityka

Polityczny spór podczas żałoby narodowej. Radni KO opuścili głosowanie w lubelskim sejmiku

Burzliwa nadzwyczajna sesja Sejmiku Województwa Lubelskiego wywołała zdecydowaną reakcję Koalicji Obywatelskiej. W czasie żałoby narodowej po tragedii w Krakowie radni PiS przeforsowali stanowisko dotyczące Trybunału Konstytucyjnego. Radni KO odmówili udziału w głosowaniu, zarzucając politycznym przeciwnikom wykorzystywanie samorządu do partyjnych rozgrywek. Przedstawiciele ugrupowania wystosowali również apel o szacunek dla polskich policjantów.

22 komentarzy
Polityka

Ostry sprzeciw wobec działań rządu w Trybunale Konstytucyjnym. Sejmik Lubelski alarmuje o zagrożeniu dla samorządów

Sejmik Województwa Lubelskiego stanowczo sprzeciwia się działaniom rządu związanym z sytuacją w Trybunale Konstytucyjnym. W stanowisku przedstawionym przez marszałka Jarosława Stawiarskiego pojawiają się zarzuty dotyczące naruszania zasad podziału władzy, prób przejęcia kontroli nad Trybunałem oraz zagrożeń dla niezależności samorządów. Samorządowcy wyrażają również poparcie dla działań prezydenta Karola Nawrockiego.

12 komentarzy
Polityka

Krzysztof Bosak odwiedził Lubelszczyznę. W Zamościu padły mocne słowa o rządzie, bezrobociu i Trybunale Konstytucyjnym

Wicemarszałek Sejmu Krzysztof Bosak zakończył dwudniową wizytę na Lubelszczyźnie. Polityk Konfederacji odwiedził największe zakłady przemysłowe regionu, spotkał się z przedsiębiorcami oraz mieszkańcami Zamościa. Tragiczne wydarzenia w Krakowie wymusiły jednak zmiany w programie wizyty. Podczas niedzielnego spotkania nie zabrakło trudnych tematów, krytyki działań rządu i dyskusji o przyszłości Polski.

9 komentarzy

Społeczeństwo

Społeczeństwo

Nowe obowiązki firm w walce z mobbingiem. Zmieniają się zasady ochrony pracowników

5 listopada br. wchodzi w życie nowelizacja Kodeksu pracy, a wraz z nią zmiany dotyczące przeciwdziałania mobbingowi oraz nierównego traktowania w miejscu pracy. Dla pracodawców oznacza to nowe obowiązki, w tym m.in. wdrożenie formalnych procedur antymobbingowych. Z kolei pracownicy będą mieli ułatwioną ścieżkę dochodzenia swoich praw.

5 komentarzy
Społeczeństwo

Pieniądze po zmarłym w ZUS nawet po kilkunastu latach. Kto może je otrzymać i jak złożyć wniosek?

Nawet jeśli od śmierci bliskiej osoby minęło 10, 15 lub więcej lat, pieniądze zapisane na jej subkoncie w ZUS mogą nadal przysługiwać uprawnionym. Co ważne, nie zawsze muszą to być członkowie rodziny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnia, kto ma prawo do tych środków, kiedy ich wypłata nie jest możliwa i jakie formalności należy załatwić.

3 komentarzy
Społeczeństwo

Rośnie niechęć do Ukraińców w polskim internecie. Nowy raport ujawnia niepokojący trend

W polskim internecie przybywa negatywnych wypowiedzi na temat Ukrainy i Ukraińców. Najnowsza analiza ponad 37 tysięcy publikacji pokazuje wzrost wrogich treści, nasilający się antagonizm polsko-ukraiński i coraz słabszą obecność głosów sprzeciwiających się nienawiści. Największe emocje wywołały spory o UPA, działalność Natalii Panczenko oraz świadczenia dla obywateli Ukrainy. Obraz ten wyłania się z raportu „Cyfrowy dialog – monitoring i interpretacja wizerunku ukraińskiej społeczności w Polsce” zrealizowanego przez Fundację Res Futura oraz Press Club Polska.

22 komentarzy
Społeczeństwo

Obywatelstwo polskie na nowych zasadach. Rząd planuje test, wyższe wymagania i surowszą kontrolę

Uzyskanie polskiego obywatelstwa może stać się znacznie trudniejsze. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przygotowuje zmiany, które przewidują obowiązkowy test z wiedzy o Polsce, wyższe wymagania językowe oraz dokładniejszą weryfikację cudzoziemców. Projekt nowelizacji ustawy o obywatelstwie polskim został 27 października 2026 roku wpisany do wykazu prac legislacyjnych rządu.

11 komentarzy
Społeczeństwo

Polska ma o 165 tys. mieszkańców mniej. Nowe dane o urodzeniach i zgonach

Liczba ludności Polski nadal spada, a urodzeń jest coraz mniej. Wstępne dane za trzy kwartały 2026 roku pokazują jednak również wzrost liczby zawieranych małżeństw i spadek umieralności niemowląt. Pod koniec września kraj liczył około 37,2 mln mieszkańców — o 165 tys. mniej niż rok wcześniej.

16 komentarzy
Społeczeństwo

Jak zwiększyć przyszłą emeryturę? ZUS zaprasza osoby 50+ na szkolenie online

Od czego zależy wysokość emerytury i co można zrobić po pięćdziesiątce, aby zwiększyć przyszłe świadczenie? Te zagadnienia omówi ekspert ZUS podczas szkolenia online „Moja przyszła emerytura”. Spotkanie odbędzie się 22 października o godzinie 10.00. Trwają zapisy.

Społeczeństwo

Sąd orzekł przepadek samochodu. RPO wskazuje na niewyjaśnioną kwestię własności

Rzecznik Praw Obywatelskich złożył kasację do Sądu Najwyższego w sprawie przepadku auta należącego — według ustaleń ujawnionych po wyroku — do ojca skazanego. Zdaniem RPO sąd przed wydaniem orzeczenia nie sprawdził dostatecznie, kto był właścicielem pojazdu, mimo sprzecznych deklaracji oskarżonego.

11 komentarzy

Nauka i technologia

Nauka i technologie

Pokaz cyberataku i sztuczna inteligencja w praktyce. CyberLubelskie już we wtorek w Lublinie

Jak zabezpieczyć dane mieszkańców, reagować na cyberataki i bezpiecznie korzystać ze sztucznej inteligencji? Tym zagadnieniom będzie poświęcona konferencja CyberLubelskie 2026, która odbędzie się 17 listopada w Lubelskim Centrum Konferencyjnym. Udział jest bezpłatny, ale wymaga wcześniejszego zgłoszenia i otrzymania potwierdzenia.

2 komentarzy
Nauka i technologie

Cyberatak na Autopay. Nieuprawniony dostęp do danych dotyczących płatności

Autopay S.A. poinformowała o cyberataku i nieautoryzowanym dostępie do infrastruktury oraz części danych dotyczących przetworzonych płatności. Spółka bezpośrednio powiadamia klientów, których może dotyczyć zdarzenie, i zaleca sprawdzanie historii transakcji.

1 komentarz
Nauka i technologie

Nowoczesne Collegium Anatomicum otwarte w Lublinie. Studenci medycyny zyskali wyjątkową przestrzeń do nauki

Ponad 1630 m² zmodernizowanej przestrzeni, nowoczesne sale sekcyjne, wirtualny stół anatomiczny oraz specjalistyczne pracownie – tak wygląda odnowione Collegium Anatomicum Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Uroczyste otwarcie obiektu odbyło się 10 listopada. Inwestycja ma znacząco podnieść standard kształcenia przyszłych lekarzy i innych specjalistów medycznych.

4 komentarzy
Nauka i technologie

Cyberatak na państwowy system ePUAP. Zagrożenie zatrzymane, sprawą zajmuje się ABW

Państwowy system ePUAP stał się celem cyberataku. Jak poinformował wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski, zagrożenie zostało wykryte i zatrzymane. Trwają prace nad przywróceniem pełnej funkcjonalności platformy, a w wyjaśnienie sprawy zaangażowano Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

2 komentarzy
Nauka i technologie

Fala dezinformacji po zamachu w Krakowie. Ponad 200 milionów wyświetleń fałszywych informacji

Po zamachu terrorystycznym w Krakowie internet zalała fala fałszywych informacji i teorii spiskowych. NASK zgłosił platformom społecznościowym ponad 2 tysiące kont rozpowszechniających dezinformację, w tym zautomatyzowane boty. Najpopularniejsze nieprawdziwe przekazy osiągnęły łącznie ponad 200 milionów wyświetleń. Ministerstwo Cyfryzacji i służby specjalne prowadzą działania mające ograniczyć skalę manipulacji.

16 komentarzy
Nauka i technologie

Europejski Dzień Radonu. Niewidoczny gaz może zagrażać zdrowiu, sprawdź, czy jest w Twoim domu

Radon jest niewidoczny, bezwonny i nie ma smaku. Może przenikać do budynków przez fundamenty oraz nieszczelności w instalacjach, a jego długotrwałe wdychanie zwiększa ryzyko zachorowania na raka płuc. 7 listopada obchodzimy Europejski Dzień Radonu, który przypomina o zagrożeniu i sposobach ochrony przed tym promieniotwórczym gazem. Eksperci podkreślają znaczenie pomiarów, odpowiedniej wentylacji i zabezpieczenia budynków.

1 komentarz
Nauka i technologie

Złoty medal dla naukowców z Lublina. Ich wegańskie żelki z aronią podbiły międzynarodowe jury

Wegańskie żelki z dodatkiem błonnika z aronii przyniosły naukowcom z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie międzynarodowy sukces. Innowacyjny produkt zdobył złoty medal podczas wystawy wynalazków INOVA 2026 w Zagrzebiu. Polskie rozwiązanie wyróżniono również dwiema nagrodami specjalnymi przyznanymi przez zagraniczne uczelnie.

6 komentarzy