Przestępstwa motywowane uprzedzeniami. Od 2026 roku obowiązują nowe zasady liczenia danych

Szerszy katalog przestępstw

Od 2026 roku sukcesywnie zmieniano sposób ujmowania przestępstw motywowanych uprzedzeniami w policyjnej sprawozdawczości. Nowe rozwiązania wynikają z regulacji prawnych oraz potrzeby ujednolicenia zasad prowadzenia postępowań przygotowawczych.

Istotne znaczenie miały rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 4 lutego 2026 roku, określające jednostki prokuratury właściwe do prowadzenia takich spraw, oraz zarządzenie Prokuratora Generalnego z 11 lutego 2026 roku dotyczące wyznaczenia odpowiedzialnych za nie prokuratorów. Zmieniono także zakres obowiązywania wytycznych Prokuratora Generalnego z 24 marca 2026 roku.

Obecnie do kategorii przestępstw motywowanych uprzedzeniami zaliczane są nie tylko czyny wskazane bezpośrednio w Kodeksie karnym. Mogą do niej trafić również inne sprawy, jeżeli zawiadomienie lub okoliczności ustalone podczas postępowania wskazują, że sprawca działał z powodu uprzedzeń wobec pokrzywdzonego.

Motywem może być rzeczywiste albo domniemane powiązanie danej osoby z grupą wyróżniającą się między innymi rasą, narodowością, pochodzeniem etnicznym, wyznaniem, bezwyznaniowością lub innymi prawnie chronionymi cechami. O zakwalifikowaniu sprawy decyduje więc nie tylko rodzaj czynu, lecz także motyw działania sprawcy i okoliczności konkretnego przypadku.

Porównania mogą prowadzić do błędnych wniosków

Rozszerzenie katalogu czynów uwzględnianych w policyjnej sprawozdawczości powoduje, że statystyki za 2026 rok powstają według innych zasad niż dane z lat wcześniejszych. Proste porównanie wartości liczbowych może zatem stworzyć mylący obraz skali zjawiska.

Ewentualny wzrost liczby spraw nie musi automatycznie oznaczać, że doszło do proporcjonalnego zwiększenia liczby tego rodzaju przestępstw. Na wynik mogą wpływać również nowe zasady kwalifikowania i ewidencjonowania czynów.

Policyjne statystyki obejmują informacje o wszczętych postępowaniach, przestępstwach stwierdzonych oraz osobach pokrzywdzonych i podejrzanych. Policja nie prowadzi natomiast statystyki liczby zawiadomień o możliwości popełnienia przestępstw motywowanych uprzedzeniami.

Dane o cudzoziemcach wymagają szerszego kontekstu

Dodatkowej ostrożności wymaga interpretowanie informacji dotyczących pokrzywdzonych i podejrzanych będących cudzoziemcami. W ostatnich latach zmieniała się bowiem liczba przedstawicieli poszczególnych grup cudzoziemców przebywających w Polsce.

Analizowanie wyłącznie wartości bezwzględnych, bez odniesienia do liczebności określonych populacji, może prowadzić do nieuprawnionych ocen. Znaczenie mają jednocześnie zmiany metodologiczne oraz rozszerzenie zakresu czynów obejmowanych statystyką.

Rzetelna ocena skali i charakteru przestępstw motywowanych uprzedzeniami wymaga więc uwzględnienia przepisów obowiązujących w danym okresie, zasad sprawozdawczości, katalogu rejestrowanych czynów oraz przemian demograficznych. Dopiero połączenie tych elementów pozwala właściwie interpretować publikowane dane.