Archeologiczne badania na Rynku Wielkim w Zamościu. Czy odkryta zostanie historyczna studnia?

Od wtorku, 24 marca, fragment Rynku Wielkiego w Zamościu może pozostawać ogrodzony i wyłączony z użytkowania nawet do końca kwietnia. Na zlecenie miasta prace prowadzi archeolog Artur Witkowski, którego zadaniem jest weryfikacja historycznych przekazów dotyczących istnienia studni w południowo-wschodniej części placu oraz ustalenie jej wyglądu.

Badania finansowane przez samorząd są efektem współpracy władz miasta z Komitetem Społecznym im. Bogumiły Sawy. W przedsięwzięcie zaangażowany jest również prezydent Zamościa Rafał Zwolak, będący honorowym członkiem komitetu.

– Badania te mają duże znaczenie dla historii i tożsamości kulturowej naszego miasta. Dlatego zdecydowaliśmy się je sfinansować – mówi Anna Gruszka, dyrektor Wydziału Budownictwa, Urbanistyki i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta Zamość.

Władze miasta liczą, że prowadzone prace pozwolą na odnalezienie reliktów dawnej studni.

– Na podstawie znanych nam obrazów wiemy, że studnia była. Ale przedstawiano ją w różnych proporcjach. Mamy więc pewne wyobrażenie, ale badania zbliżą nas do poznania szczegółów – wyjaśnia dyrektor Gruszka.

Prace przygotowawcze rozpoczęły się we wtorek wcześnie rano. Pracownicy Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej zdemontowali nawierzchnię z kostki brukowej, a następnie usunięto warstwy znajdujące się pod nią. Archeolog nadzorował działania i zapowiedział, że chciałby zakończyć badania przed terminem określonym w umowie.

– Po pierwsze to jest Rynek Wielki, po drugie jeden lub dwa deszcze i będziemy mieć tutaj jezioro. Poza tym niedługo zimowe ogródki się zlikwidują i zaczną powstawać letnie. Muszą mieć miejsce – mówi archeolog.

Zgoda na przeprowadzenie badań została wydana przez Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków już pod koniec ubiegłego roku. Początkowo prace planowano wcześniej, jednak ich realizację opóźniły warunki pogodowe i przedłużająca się zima.

Rezultaty badań mogą mieć istotne znaczenie dla przyszłości Rynku Wielkiego. W grę wchodzi zarówno rekonstrukcja studni, jak i zaznaczenie jej historycznego zarysu w przestrzeni placu, w sąsiedztwie kamienicy Pod Świętym Kazimierzem.

Szczególne znaczenie dla tej inicjatywy ma postać Bogumiły Sawy – historyczki, regionalistki i przewodniczki, która przez lata angażowała się w dokumentowanie i ochronę dziedzictwa Zamościa. To właśnie jej zależało na odtworzeniu barokowej studni, a w swoim testamencie przekazała majątek na cele związane z ochroną i promocją dziedzictwa kulturowego miasta.

Bogumiła Sawa finansowała liczne działania związane z historią Zamościa, w tym studium architektoniczno-przestrzenne dotyczące studni na Rynku Wielkim, a także wspierała budowę pomnika Jana Zamoyskiego oraz pozyskiwanie archiwaliów z kraju i zagranicy. Przez lata gromadziła unikatowe dokumenty i tworzyła dokumentację fotograficzną miasta.

W maju 2025 roku na ścianie kamienicy przy Rynku Wielkim 5a odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Bogumile Sawie, ufundowaną przez Miasto Zamość.